Дурсамж: Морьтой холбоотой

Унаа морины нуруун дээр анхлан хэзээ гарснаа санадаггүй ээ. Бүр багадаа лав гарч байгаагүй. Мэдээ ортлоо хөдөө бараг очдоггүй байсан, анхлан хөдөө очсон маань ээжийн нутаг л байхда. Жил болгон аав ээж бид нар өвөө, эмээдээ золгох гээд урагшаа Гучин руу явна. Манай ээж тэндэхийн охин байгаам.

Тэр үедээ ганц хоёр удаа морины нуруун дээр гарсан болов уу, яасан бол.

Сайн санаж байгаагаас 3 настайдаа билүү тоомсог шиг өндөр хээр моринд өшиглүүлээд гэрийнхээ хаалганы хажуугаас гудамжныхаа гол хүртэл нисч чангаар бархирч уйлж, тэр чимээнээр гэрт байсан хүмүүс шуугилдаж гарч ирж байсан нь морьтой холбоотой анхны дурсамж.

Хамгийн сайн санаж байгаа нь манай гудамжны багын найзынд нэг бор морь байсан юм. Тэрэнтэй цуг явж байгаад мань хүн намайг морин дээрээ мордуулаад, өөрөө хөтөлчихсөн явж байсан морь нь үүлийд хөлөө хийж аюул болох шахаж байлаа. Би урагш бараг годройтож, бүүрэгнээсээ зуурч тогтоод, нөгөө хүү маань хөтөлж явсан цулбууртаа татагдаж хойшоо савж унах шахаж хоёул үнхэлцэг хагарах шахсан амьтан үнс царайлаад нэг хэсэгтээ дуугарч чадахгүй байж билээ хэхэ.

Тэр жилдээ тэднийх нөгөө бор морио хулгайд алдаж, хойтон жил нь аймгийн ойн баяраар хурдан морины уралдаанд нөгөө бор морь нь дээгүүр давхиж ирж байсан гэсэн. Эзэн нь гэсэн хүнтэй уулзтал, би худалдаж авсан, зарсан хүнийг нь мэдэхгүй гээд мэлзээд яаж ч чадалгүй өнгөрсөн гэж байсан юмдаг.

Тэгэхээр би хурдан морь унасан байгаа биз? хаха. 

Морь унаж чадахгүй, мэдэх ч үгүй хүн чинь анх хөдөө гарсан жилээ өвс хадах гэж явахад хүний хүүхдийн ард сундалдаж, бөгсөн дороо юу ч хийлгүй яваад орой нь хонгоо холгож ирээд маргааш нь босохгүй өнжиж байсымдаг хаха.

Дараа нь манайх морь авчирч манайхан унаад байхад би угийн морь унах дургүйдээ болоод зугтаана, явган явахыг илүүд үзнэ. Хөдөө малаа авч гараад ч ялгаагүй. Харин унага татахдаа бол сайн байсан шүү. Өглөө унага барьж уяна, өдөр татаж саалгана гээд. Гүү, унага мэтс нь ч надаар татуулахдаа дуртай хэхэх. 

Манайд нэг эхийгээ гурван жил хөхсөн том шүдлэн байсан тэрийг барьж уях их хэцүү. Унага, даага байхад нь ногт нь толгойд нь шигдэж холгоод айхтар ороо болчихсон. Тэгээд зөвхөн ногтныхоо унжиж явдаг үзүүрээс л бариулна. Тэгж бариулна гэж бараг байхгүй ээ. Хүн амьтан олон байвал ороолоод ойртуулна гэж үгүй. Зэлэн дээгүүр харайна, шургана, ардаас нь очвол юу ч байсан хамаагүй хага дайраад зугтана. Харин би оролдож байгаад ганцаараа барьчихдаг байсан юм.

Эхийг нь зэлнээс уячихаад хоёр гартаа баахан хомоол бариад нөгөө шүдлэнгээ зэл рүү шахна. Тэгээд ухарч зугтаах гэхээр нь хомоолоо шидэж үргээнэ, урагш зугтах гэхээр нь ч ялгаагүй. Тэгээд өөрөө эхийх нь араас гэтсээр байгаад хүзүүн доогуур нь нөгөө шүдлэнгийхээ ногтноос хулгайгаар барьж авна. Олон ч удаа хуруугаа мултлах шахтлаа угзруулж, хумсаа урж байсан. 

Тэр шүдлэн надад бүр дассан, танихгүй хүн, айлын эрчүүдийг ойртуулахгүй. Ивэлгэж татахад надтай маажилцах гээд шүдээ тачигнуулаад, би ч адилхан шүдээ тачигнуулаад хэмлэж байгаа болоод даланг нь баахан маажиж, малтана. Тэхээр миний нурууг гайхсан янзтай үнэрлээд хошуугаараа үрж өгдөг байсын хэхэ.

Тэр шүдлэнгээ олон жил эхийгээ хөхсөн бие томтой их сайхан азарга болно гэж байгаад би азарга тавиулсан ч цус ойртох гээд байсан шалтгаанаар аавын хамаатын дүү худалдаж авна гэж авч яваад тэр чигтээ хулихдаад хөлсийг нь өгөлгүй авчихлаа гэсэн. Их л гоё азарга болсон гэж хүмүүс ам дамжиж ярьж, яах гэж айлд өгсийн гэдэг байсан даа.

Манай ээж намайг явган Ганбат шиг бадарчин, морь уна гээд байхад үгүй гээд явган гүйчихдэг, морь унахаараа яг Орос шиг л дэнхэг дэнхэг гээд гэж шоолно, Ганбат гэдэг нь хонь хариулдаг ах. Бас л морь унах дургүй ах шиг байсан.

Өглөө адуундаа хүртэл явган гүйгээд адуугаа хураадаг л байлаа хохо. Гэхдээ мэр сэр морь унанаа. Даанч дэндүү бүтэлгүй. Насандаа хурдалж давхиж бараг үзээгүй байх. Давхиж эхлэнгүүт нь бүүрэгнээсээ зуурч тогтоод амыг нь татаад алхана, шогшино. Харин хатирч морьтой бол хатираад л явчихна шүү. 

Бүтэлгүй унаач юм чинь дэндүү сайн "унаж" чадна. Уургач мориор адуундаа явах гэтэл эмээллэж чаддаггүй, гэртээ ганцаараа байсан болохоор гайхаж байснаа зайдан мордохоор шийдэж оролдож байгаад нуруун дээр нь гартал ганцхан бусгаад шидчихсэн хаха. Гэрийхнээ ирэхээр хэлсэн чинь юу ярьж байгаа юм угаасаа ерөөсөө зайдан унадаггүй, сургачихсан морь гэсэн штэ гээд.

Дараа нь нэг номхон хонгор мориор гүүгээ хурааж ирэх үү гэхээр яршиг, би алхаад явлаа гэж гараад алхаж байснаа гэнэт залхуу хүрээд буцаж ирээд уяан дээрээс нөгөө морийг нь тайлаад мордох гэтэл эмээлтэйгээ цуг холбирч унаад, эмээл морины гэдсэн дор орж бусгаж булгиад дажин болсон хэхэ. Тэгсэн олом жирмийг нь суллачихсан байж л дээ. Тэрийг нь би мэдэхгүй шууд мордож нтр хаха.

Тэр хонгор морийг манай азарга үзэхгүй, хазна, дайрна, хэмлэнэ. Унаад гүүгээ эргүүлэх хооронд азарга дайрч би дэмий л орилж, морь маань унгас алдаж бусгаж давхиад сүйд болох шахаж байсан юм. Тэгээд л айгаад унахгүй.

Хааяа азаргаа унахаар нөгөөх чинь намайг тоохгүй, гүүн дээрээ очоод нуруун дээрээ намайг суулгаж байж элэг бариад байдас дээр харайх гэж оролдоно. Тэр ч мөн аймаар шүү бараг сүнс зайлчихдаг, орилхоос өөр юм хийж бараг чадахгүй ээ хэхэ.

Нөгөө номхон хонгор морио элэг барьж хүн амьтан дуурайж уурга тулаад морддог хүн болтол яг  эмээл давах болтол баруун хөлөө уургандаа тээглүүлээд хаагуур нь давуулахаа мэдэхээ байчихсан. Дэмий л тулж мордсон уургаа өшигчиж түчигнүүлж байтал морь үргэж ухасхийхэд арагшаа тэрий хадалгүй яахав хэхэ. 

Энэ мэтээр л морь унадаг хүн байгаам.