Их хааны хөшөө ба Харлаг бэйсийн хүү

Тэмээчин бүсгүйн энэ бичлэг миний бичье гэж бодоод бичилгүй явж байсан зүйлийг санууллаа. Их эзэн Чингис хааны мэндэлсний 800 жилийн ой 1962 онд тохиоход тухайн үеийн нам төрийн удирдлага, улс төрийн товчоо хуралдаж  Их Хааны төрсөн газарт гэрэлт хөшөө босгохоор шийдвэрлэсэн гэдэг. Энэ талаархи олон баримт интернет, ном, сонин хэвлэлд хангалттай байгаа учир дахин нуршихаа азная.

Уран барималч Л.Махбалын зураг төслөөр гэрэлт хөшөөг 11.70 метр өндөртэй,10 метр өргөн суурьтай, ургаа хадыг асаж буй гал хэлбэртэйгээр барьсан нь одоо ч байдаг. 

Их хааны хөшөө

Урд нь би Жинжий гэдэг Бадам бүсгүйн тухай бичиж байсан даа. Энэхүү зураач, барималч Л.Махбал нь тэрхүү Бадамын төрсөн дүүгийн хүүхэд л дээ. Баруун хязгаарын Харлаг бээс нэг айлын эгч дүү гурван бүсгүйн нэгийг эхнэрээ болгож аваад эгч Бадамыг нь өөрийн адуучинд гэргий болгож өгч, аягач хийлгэж байх үес Бадам нь анхны долоогийн нэг Догсом хурцтай учирсан тухай чадан ядан бичиж байсан билээ.

Хожим цаг төр үймэх үед Харлаг бээс өөрийн эхнэр, хүү хоёртоо өмч тасалж өгч, эхнэрээ хүнтэй суулгаж, хойд эцэгт Лувсанцэрэнд нь өөрийн голомт залгах ганц хүүгээ сайн сайхан явуулахыг аминчлан захиж байсан гэх юм билээ. Миний дуулж мэдсэнээр Махбал зураач залуудаа их сайхан залуу байсан бөгөөд Репиний нэрэмжит уран зургийн академийг төгссөн, маш чадалтай сайн зураач, барималч байсан гэсэн. Харамсалтай нь энэ хүний зураг надад алга.

Санаж байгаагаар Улсын төв номын сангийн үүдэнд байдаг их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөний зураг төслийг хийж, 1963 онд босгосон.

Д.Нацагдорж

Энэ хөшөө нь их зохиолчтой маш адилхан болсон байх даа гэж боддог. Учир нь Махбал зураач Нацагдоржийг амьд ахуйд нь уулзаж байсан, гэгээн тунгалаг, сэрүүн дүрийг нь өөрийн нүдээр харж байсан хүний хувьд үнэн бодит дүрийг нь хойч үеийхэндээ үлдээсэн гэдэг.

Гэвч энэ хүнийг хүмүүс төдийлөн сайн мэддэггүй нь дээр хэлсэн Их хааны хөшөөтэй холбоотой. Уг хөшөөг босгоод удалгүй энэ ажилд ороцсон, санаачилсан хүмүүс цөм буруутсан гэдэг. Д.Төмөр-Очир гуайгаас авхуулан тэр хөшөөтэй огтоос холбоогүй ч Их Хааны мэндэлсний 800 жилийн ойд зориулж шүлэг бичсэн Д.Пүрэвдорж гуай гэхчлэн цөм их бага хэмжээгээр "донгодуулсан" гэсэн. Эдэн дундаас уг гэрэлт хөшөөний зураг төслийг хийсэн Л.Махбал гуайн амьдрал овонгоороо эргэж жинхэнэ "там" болсон гэсэн яриа байдаг юм билээ. Тэр хөшөөг хийсэн цагаасаа хойш дарагдаж, хар дансанд орж, төрөл бүрийн хавчлага дор дахин дээш гаралгүй гундуухан амьдарч байсан бөгөөд насны эцэст сайн ханьтай учирч цөөн хэдэн жил амар тайван амьдарснаас бусдаар сайн сайхан яваагүй гэсэн. Гэрэлт хөшөөг буулгахаар анх удирдан бариулсан хүнийг нь буцаан явуулж, уг хөшөөт тэсэлж буулгаж оронд нь өөр хөшөө барь гэсэн үүрэг өгч хүртэл байсан гэх юм билээ.

Ямар ч болов уг хөшөөг арай ч буулгалгүй одоог хүртэл байсаар байгаа нь олзуурхууштай ч хийсэн бүтээлээсээ болж нэг насны амьдралаа эрх чөлөөгүй өнгөрөөсөн уран бүтээлчийг нь бодохоор харамсалтай санагддаг юм.